Zodra met gebruikmaking van de Wet Openbaarheid van Bestuur (WOB) een gevoelig document openbaar dreigt te worden, moet rekening gehouden worden met tegenzetten. Zo ook nu rond de declaratie van minister en oud-burgemeester Peper.

Een korzelige premier roept wat over een WOB-hype en meteen gaat het debat over de methode en niet meer over de inhoud. Ook deze krant liet op deze pagina Theo Dragt roepen dat journalisten die op bonnetjes `wobben', niet meer zijn dan paparazzi.

Sinds 1993 bestaat inzake declaraties, tot en met bonnetjes, jurisprudentie bij de Raad van State: dit soort documenten horen bij beleid, vallen onder de WOB en mogen niet afgeschermd worden vanwege privacy omdat het gaat om het beroepshalve functioneren van bestuurderen.

Die eerste zaak, met als inzet de burgemeester van Haarlemmermeer, werd destijds aangespannen door Arthur Maandag van het Haarlems Dagblad. Inmiddels zijn vele tientallen malen bonnetjes openbaar geworden. Het gaat hierbij om reeksen burgemeesters en wethouders, om Commissarissen van de Koningin, om burgemeester en staatssecretaris Gmelich Meijling. Keer op keer bleek het een noodzakelijke controle.

In de meerderheid van de gevallen bleek iets tot van alles niet te kloppen. Er wordt gelogen over geldstromen en over creditcards. Zo wordt, indien naar declaraties wordt gevraagd, soms niet begrepen dat dit giraal én cash declareren omvat en wordt de helft verstrekt om vervolgens de geldstroom die via creditcards verloopt weer buiten beeld te laten.

Soms zijn twee, drie trappen in een WOB-procedure nodig om alle geldstromen naar boven te krijgen. Regelmatig blijkt dat lang niet alle uitgaven in relatie staan tot het beroepshalve functioneren, iets dat pas op het niveau van bonnetjes te controleren valt.

Het toepassen van de WOB terzake mag wat ruw overkomen, maar is legitiem wanneer een aanleiding bestaat. Zomaar wat in de rondte `wobben', wat een aantal landelijke persorganen nu doet, is ranzig journalistiek opportunisme. Dat Dick Berts namens Nieuwe Revu wobt op minister Peper naar aanleiding van reeksen, overigens nog steeds lopende, WOB-verzoeken inzake burgemeester Peper, is overigens volstrekt legitiem.

Extraparlementaire controle via de WOB kan hard overkomen, maar indien de eerste en tweede lijn van controle, via accountancy en parlement gefaald hebben, is dat in een democratie noodzakelijke prijs. Regelmatig blijkt dat accountancyrapporten in het geheel niet opgesteld zijn of rammelen; dat parlement en gemeenteraden jaar op jaar rekeningen goedkeuren zonder naar details te kijken, zelfs indien de Algemene Rekenkamer tot de conclusie komt dat de boekhouding ietwat grofmazig is.

In de nu ingezette aanval op de WOB gaat het echter om meer. Al vanaf het begin van het eerste kabinet-Kok bestaat een stroming die de reikwijdte van de WOB graag wat ingeperkt zou willen zien.

Sinds begin jaren negentig is het journalistieke gebruik van de WOB toegenomen, van nog geen 100 per jaar naar nu tegen de 1000 voor de hele Nederlandse pers; internationaal gezien nog steeds een beschamend laag niveau. Dat `wobben', en vooral de toename ervan, wordt als hinderlijk ervaren. Het is werk, soms veel werk, het kan lastig zijn voor het bestuur en er is natuurlijk altijd het risico van lijken in de kast.

Verzoeken worden maanden gesaboteerd. Bijvoorbeeld door ambtenaren van Verkeer en Waterstaat die Trouw chicaneren om minister Jorritsma met haar - niet geheel volledig correcte - groeicijfers voor Schiphol over de verkiezingen `heen te tillen'. Of door generaal Fabius die, gealarmeerd door een aankomend WOB-verzoek van NOVA betreffende mogelijke misstanden in Srebrenica, besluit de beoogde documenten onderwerp van strafrechtelijke opsporing te maken, waardoor de WOB tijdelijk niet geldt. Stuitend is dat de generaal dit niet alleen denkt en doet, maar ook toegeeft in de openbare verhoren van de commissie- Van Kemenade.

Al begin jaren tachtig wees in deze krant José Toirkens, de grondlegster van de journalistieke WOB, de minister van Binnenlandse Zaken op het gevaar van ambtelijk opportunisme bij toepassing van de WOB. Kok verlaagt dit nu tot kabinetsopportunisme.

Democratie kan niet zonder controle, parlementair en extra-parlementair. Controle kan pas effectief zijn als deze de hele keten, dus ook de bonnetjes, omvat. Het gaat niet om privacy, het gaat om de rechtmatigheid van overheidsuitgaven.

Intussen wint Kok een beetje lucht voor Peper. De Raad van State heeft afgelopen donderdag het verzoek van Dick Berts niet volledig gehonoreerd. De rechter had kunnen volstaan met een verwijzing naar de jurisprudentie van 1993, met het overnemen van de uitspraak van de lagere Alkmaarse rechter. De rechter had alles kunnen verstrekken. Gekozen werd echter voor verstrekking van slechts declaratieformulieren en de kwestie van de bonnetjes werd doorgeschoven naar de zitting van 20 maart. Dat geeft te denken.

Bron: NRC Handelsblad