Met de mond belijdt 'Brussel' immer ijverig het evangelie van openheid en transparantie, maar in de praktijk dreigen nieuwe Europese regels de toegang tot EU-documenten sterk te gaan beperken. Eind vorige maand, pal voor de zomervakantie waarin de Brusselse molen compleet stil valt, werd de deur op één terrein alvast stevig dichtgeslagen.

Op verzoek van Javier Solana, de ex-Navo-baas die nu de superminister van Buitenlandse Zaken is voor de Unie, besloten de EU-lidstaten dat alle besluiten over defensie en veiligheid voortaan geheim moeten blijven. Die stukken zijn dus niet meer openbaar en kunnen niet door Europese burgers worden opgevraagd. Beroep bij een rechter is onmogelijk.

Bang

Solana wil met deze maatregel de samenwerking verbeteren tussen de Navo en de EU, die een eigen defensie-tak aan het opbouwen is. De Amerikanen zouden bang zijn dat er geheime militaire stukken op straat komen in het lekke Brussel.

Alleen Nederland, Zweden en Finland stemden tegen het voorstel. Deze noordelijke landen kennen thuis een traditie van grote openheid en willen niet dat Brussel dat gaat uithollen.

Maar ook buiten de Brusselse vergaderkamers is er inmiddels hevig verzet gerezen tegen wat de Europese federatie van Journalisten woedend de 'zomercoup van Solana' noemt. Mensenrechtenorganisaties, hoogleraren en parlementariërs veroordelen eensgezind het dichtgooien van de luiken. Zij vrezen het ontstaan van een democratisch vacuüm als niemand straks meer kan controleren wat er achter de schermen gebeurt.

Vooral in het Europees Parlement is het gemor niet van de lucht. De Europarlementariërs voelen zich toch al steeds meer buitenspel gezet omdat veel besluiten de laatste tijd worden bekokstoofd tijdens intergouvernementele onderonsjes, waar zij niets over te zeggen hebben. Het groene parlementslid Heidi Hautala spreekt van een "gevaarlijke situatie" waarbij de "geheimzinnigheidscultuur van de Navo door de achterdeur in de EU wordt binnengehaald".

Boos

Het parlement is vooral boos omdat Solana met zijn coup de nog maar pas begonnen discussie verstoort over nieuwe regels voor publieke toegang tot de Brusselse papierwinkel; een Europese variant op de Wet Openbaarheid van Bestuur (WOB) zoals Nederland en andere landen die al kennen.

Volgens het Verdrag van Amsterdam moet zo'n Europese WOB er voor 1 mei volgend jaar zijn. Er ligt momenteel een voorstel van de Commissie dat door de lidstaten en het parlement wordt besproken. Ook op dit voorstel is al een storm van kritiek gekomen, zowel vanuit het Europees parlement als de Tweede Kamer en de Nederlandse regering.

De toegang tot documenten wordt namelijk een stuk slechter dan men in Nederland en andere landen is gewend. Nederland wil dat alles in principe openbaar is, tenzij het aangesproken EU-kantoor kan bewijzen dat geheimhouding echt noodzakelijk is. Tegenover dit 'ja, mits' staan de Brusselse plannen, die neerkomen op 'nee, tenzij'. De Commissie heeft namelijk zoveel uitzonderingen bedacht, dat er van echte openheid niets meer terecht komt.

Brussel stelt bijvoorbeeld dat publicatie van een document niet schadelijk mag zijn voor de werking van de betrokken instellingen, een wel heel ruim begrip waar alles onder valt te vegen. Ook adviezen mogen niet openbaar worden, net als alle andere 'interne documenten'.

Beknot

Het probleem is, dat de Europese WOB straks boven de nationale wetgeving gaat, zodat de Nederlandse vrijheden worden beknot. Een brief van een Nederlandse minister aan de Europese Commissie zou bijvoorbeeld niet meer openbaar mogen worden, terwijl dat in Nederland wel is toegestaan.

Maar Nederland en andere voorstanders van meer openheid vormen een minderheid in de Unie. En nu Solana zijn zin heeft gekregen op het terrein van defensie en veiligheid (waar ook niet-militaire zaken zoals een Europese politiemacht onder vallen), vrezen diplomaten en parlementariërs dat er geen redden meer aan is en dat hiermee ook voor de Europese WOB de toon is gezet.

"Het is een rare vertoning ten opzichte van de Nederlandse praktijk", beaamt Alfred Pijpers, EU-specialist bij Instituut Clingendeal. "In het Verdrag van Amsterdam staat juist dat er meer openheid voor de burgers moet komen, dat zij recht hebben op alle informatie, ook van de ministerraad. Daar heeft destijds minister Kooymans zich nog sterk voor gemaakt."

Volgens Pijpers hebben landen als Engeland en Frankrijk veel strengere regels omtrent de toegang tot documenten omdat zij van oudsher een groter en belangrijker militair apparaat hebben dan Nederland of de Scandinavische landen. En bij militairen hoort nu eenmaal geheimzinnigheid.

"Nu de militaire component ook in EU-verband wordt geplaatst, probeert men ook die regels mee te nemen naar Brussel. Je krijgt een onnodige sfeer van geheimzinnigheid en dat komt door de cultuurschok dat er in Brussel opeens militairen rondlopen", meent Pijpers.

Het woord is nu aan het Europees Parlement, dat de Euro-WOB moet goedkeuren. Pijpers: "Stemmen zij niet in meerderheid tegen, dan hangt Nederland."

De Spanjaard Javier Solana, die voor de Europese Unie optreedt als een soort superminister van Buitenlandse Zaken, lijkt hier symbolisch een halt toe te roepen aan de wens van een aantal landen voor meer openheid. Hij kreeg onlangs gedaan dat zaken betreffende defensie en veiligheid achter gesloten deuren blijven.

door Gemma Buters
15 aug 2000