In de loods van Douanepost Maasvlakte, randje Nederland, ligt een rommelige stapel hout. Toen de partij onlangs werd aangetroffen in een Russische vrachtwagen op de snelweg tussen Antwerpen en Breda, lagen de balken nog netjes op pallets. 'Ruw meubelhout', luidde de omschrijving op de papieren en daar had het ook alle schijn van. De douanemensen die het dekzeil openden zagen de kopse kanten van gestapelde balken. Ook toen ze langs de balken verder naar achteren keken, zagen ze slechts hout.

Maar het was een façade. Alleen buitenste rijen waren massief. Van iedere balk die aan het blote oog was onttrokken, was het middelste deel zorgvuldig uitgezaagd. In de vrijgekomen ruimte pasten honderden sloffen met totaal twee miljoen sigaretten.

De stapel wrakhout wordt op Maasvlakte bewaard in afwachting van de beslissing van de officier van justitie. C.E. Visscher, teamleider van de Douanepost, hoopt dat hij enkele balken mag houden voor het museumpje met hedendaags smokkelmateriaal dat hij inricht in de afgelegen douanepost. Aan de muur in de douaneloods hangt al een boiler, afkomstig van een Britse vrachtwagen, die vol zat met warmwaterketels. Ze zagen er heel echt uit, met bedieningspaneel en bedrading. Keurige lading. Maar toen de vrachtwagen door het nieuwe mammoet röntgenapparaat van de douanepost werd geschoven, zagen de geoefende ogen van douaniers op de beeldschermen iets vreemds. In de ketels tekenden zich de vormen af van pakketjes, die beslist niet in warmwaterreservoirs thuishoorden. De boilers waren volgestouwd met sloffen Marlboro, Camel, West en andere merken.

De röntgenscan van de douane kostte 14 miljoen euro, inclusief het gebouw eromheen. Maar het enorme ding heeft z'n geld al dubbel en dwars opgebracht. Sinds 1999 zijn er 58 containers met 360 miljoen sigaretten met de scan onderschept. Als de tabaksproducten in Nederland op de zwarte markt waren gekomen, was minister Zalm (Financiën) ruim 45 miljoen euro aan accijnzen, invoerrechten en BTW misgelopen.

In de scan worden per dag tussen 140 containers of opleggers doorgelicht. ,,Sigaretten vinden we het meest'', zegt teamleider Visscher. ,,Daarna illegaal afval, zoals koelkasten met freon, metaalafval met radioactief materiaal of oude accus.''

De keuze van de door te lichten containers - er komen er 6,5 miljoen per jaar aan in Rotterdam - is een kwestie van risicoanalyse, vertelt Visscher. De röntgenstralen gaan door staal van 30 centimeter dik en zelfs akelig dunne koperdraadjes worden gezien. ,,Op de beeldschermen zie je slechts een gloed, alleen experts kunnen de beelden lezen.''

Met de scan maakt Nederland binnen Europa een goede beurt. De totale tabaksvangsten stegen mede door de inzet van röntgenapparatuur spectaculair: van 66 miljoen sigaretten in 1998, naar 250 miljoen in 1999 en 340 miljoen in 2000. Een groot deel van de internationale sigarettensmokkel zal inmiddels zijn uitgeweken naar havens met minder risico's.

Nederland is vooral een doorvoerland voor gesmokkelde sigaretten, zegt prof.mr.dr. P. van Duyne (strafrecht, Katholieke Universiteit Brabant). Van Duyne is bezig met een zogenoemd fenomeenonderzoek naar de tabakssmokkel in Europa. Hij bestudeert de dossiers van afgedane strafzaken in Nederland. ,,Het gaat hier vooral om ladingen die bestemd zijn voor de Britse of Duitse markt.''

Duidelijk is dat er veel geld in omgaat, aldus Van Duyne. ,,De sukkel die tegenwoordig nog met drugs sleept, valt te betreuren. Sigarettensmokkel is veel lucratiever. Straf- en fiscaal recht bieden in deze zaken geen soulaas. Het spul wordt omgepakt door thuiswerkers in Baltische staten. Verstopt in vrachtwagens komt het weer terug in de Europese unie.''

Accijnsfraude is georganiseerde misdaad. ,,Dat leiden we af uit de methoden die worden gebruikt'', stelt Arno Kooij, projectleider van het Centraal Punt Accijns van de douane. ,,De namen die we tegenkomen kennen we vaak al uit drugszaken. Verder blijkt dat de organisaties die zich met accijnsfraude bezighouden bestaan uit vrij krachtige cellen, die onderling contacten hebben. Zodra een smokkelmethode wordt ontdekt, schakelen ze over op iets anders.''

Afgelopen maandag eiste de Amsterdamse officier van justitie een gevangenisstraf van twee jaar en een boete van 15000 euro tegen een Nederlander die behulpzaam was bij sigarettensmokkel vanuit Litouwen. Justitie verwijt hem deelname aan een criminele organisatie. De hoofdverdachten, twee Russen, staan vandaag terecht.

De Nederlander regelde vervalste ladingpapieren. De organisatie liet zeker dertien ritten met vrachtwagens uitvoeren tussen Rusland en Nederland. Achter een deklading van glaswerk zaten pallets vol Marlboro en Regal - populaire merken in het Verenigd Koninkrijk.

Zeker 70 miljoen sigaretten werden zo via Nederland doorgevoerd, waarschijnlijk naar Engeland of Ierland. ,,We zien bij dit soort zaken vaker dat er met criminele cellen wordt gewerkt'', aldus officier van justitie mr. A. Mooy. ,,Kleine groepjes van een organisatie zijn telkens verantwoordelijk voor maar een deel van het transport. Dat maakt het voor ons erg moeilijk om vast te stellen wie uiteindelijk de ontvanger is van smokkelsigaretten die in Nederland worden doorgevoerd.''

Het Centraal Punt Accijns (CPA) van de douane werd begin 1999 opgericht na kritiek van de Europese Unie op Nederland. Er zou onvoldoende toezicht zijn op de in' en uit' en doorvoer van goederen. Nederland heeft met de Rotterdamse haven een strategische positie voor smokkelaars. Rotterdam had met Antwerpen en het Britse Felixstowe de naam een belangrijke aanvoerhaven te zijn voor illegale tabak en alcohol. Het CPA moest toezicht en handhaving van de in- en uitvoerbepalingen coördineren en zou na een jaar weer worden opgeheven. Maar het succes van de dienst zorgde voor verlenging. ,,We zitten al in ons vierde jaar'', zegt Kooij.

De dienst bestaat uit een kleine groep specialisten, onttrokken aan de Fiscale inlichtingen' en opsporingsdienst FIOD'ECD en de douane. Kooij schetst moeiteloos de klassieke methoden van accijnsontduiking op tabak, die op grote schaal in Europa worden toegepast. ,,De meest voorkomende is legale invoer, bijvoorbeeld in Rotterdam, waarna de sigaretten vervolgens illegaal Europa worden ingevoerd. Bij de andere methode is er ook sprake van legale invoer, waarna de goederen worden opgeslagen in entrepts. Als doorvoerland bij uitstek beschikt Nederland over tal van opslagplaatsen. Volgens de documenten zijn deze goederen bestemd voor doorvoer naar landen buiten de Europese unie en daarom dus vrijgesteld van accijns. Op enig moment worden die goederen in vrachtwagens geladen en uitgevoerd. De documenten die aantonen dat de spullen over de grens, buiten de EU, zijn gebracht, komen keurig terug. Maar vervolgens wordt het spul onder een deklading alsnog illegaal de Europese unie binnengebracht. De lading bestaat dan op papier uit hout, zaagsel. Daaronder zitten de sigaretten. Om de zaak ingewikkelder te maken is de lading dan door zeven of landen gegaan. Dan wordt het wel heel moeilijk om de precieze herkomst te achterhalen.''

Sinds de vorming van het Centraal Punt Accijns zijn er vier keer zo veel accijnsonderzoeken opgezet. ,,We koppelen gegevens aan elkaar. We hebben veel internationale contacten, vooral in Europa. Deze smokkel is immers buitengewoon internationaal. Een methode die vorige week in Spanje is toegepast, kan volgende week hier worden gebruikt.''

,,Sigarettensmokkel loont'', zegt Kooij. ,,Op een container sigaretten kan een miljoen euro worden verdiend door ontdoken accijnzen, invoerrechten en andere belastingen.'' De Wereldbank berekende onlangs dat er wereldwijd jaarlijks 355 miljard sigaretten verdwijnen naar de zware markt. In de Europese Unie worden naar schatting ieder jaar 60 miljard sigaretten illegaal verhandeld, vooral Duitsland en het Verenigd Koninkrijk zijn beruchte smokkelmarkten.

Kooij heeft de afgelopen twee jaar de omvang van de Europese sigarettensmokkel nauwgezet in kaart gebracht, samen met de inlichtingendienst West-Europa van de Wereld Douane Organisatie. Deze rapportages zijn geheim. Zowel de douaneorganisatie als het Nederlandse ministerie van Financin weigeren de inventarisaties openbaar te maken. Het meest recente geheime rapport is echter gewoon te downloaden op de internetsite van de Britse antirokenorganisatie Action on Smoking and Health, www.ash.org.uk.

Uit de rapportage, getiteld Lasso 2000, blijkt dat het Verenigd Koninkrijk nog altijd de belangrijkste Europese bestemmingsmarkt is voor illegale sigaretten, op de voet gevolgd door Duitsland. België en Nederland zijn grote doorvoerhavens vooral voor smokkelsigaretten voor de Baltische staten.

In 2000 zijn voor het eerst grote aantallen smokkelsigaretten aangetroffen in vliegtuigen -drie incidenten in Griekenland, één in Spanje. Deze dure transportvorm duidt op spectaculaire winsten.

Antwerpen is volgens het rapport niet langer de belangrijkste doorvoerhaven voor sigaretten. Hamburg heeft die functie overgenomen. Rotterdam staat op de derde plaats. Smokkelsigaretten die op de Baltische routes werden onderschept waren veelal afkomstig van fabrikanten in Groot-Brittannië, Nederland en Duitsland. De Nederlandse fabrikanten van internationale merken zijn British American Tobacco (Zevenaar) en Philip Morris (Bergen op Zoom).

Nederland stond volgens het douanerapport in 1999-2000 op de vijfde plaats in de toptien van landen met de grootste hoeveelheid onderschepte sigaretten.

Er is Europa veel aan gelegen de sigarettensmokkel effectief te bestrijden, niet alleen omdat er vermogens aan inkomsten voor de lidstaten door verloren gaan, maar ook omdat de smokkel het gezondheidsprobleem van tabaksgebruik vergroot. De zwarte markt staat niet onder invloed van overheidsmaatregelen om het roken terug te dringen.

Nieuw element in de discussie is de directe betrokkenheid van de tabaksindustrie bij de wereldwijde smokkel van sigaretten. Documenten in het bezit van Trouw en verklaringen van Alex Solagnier, die twintig jaar lang nauw betrokken was bij de georganiseerde tabakssmokkel vanaf Aruba, maken duidelijk dat fabrikanten meewerken aan illegale activiteiten.

Intussen roept de tabaksindustrie al jaren ach en wee over de tabakssmokkel. De zwarte handel zou worden gestimuleerd door ongebreidelde accijnsverhogingen op tabak, aldus de industrie. Een nogal cynische stelling nu de bewijzen zich opstapelen dat de industrie de smokkel zelf regisseert.

Ook de Nederlandse industrie bestrijdt overheidsplannen om accijnzen op tabak te verhogen stelselmatig met beweringen dat een steeds hogere belasting leidt tot illegale verkopen. Als het kabinet-Kok in 1996 de accijnzen op tabak weer eens flink willen opschroeven, beginnen de branche-organisaties voor shag en sigaretten eendrachtig een zwaar offensief. Er gaan dreigende brieven naar de ministers Wijers (Economische zaken) en Borst (Volksgezondheid). ,,Een stijging van de prijzen zal leiden tot een toename van de illegale verkopen en tot criminalisering van de distributie van sigaretten en shag. Daarmee komt ook de veiligheid van het handelskanaal nog sterker onder druk te staan'', aldus de industrie in een brief die Trouw na een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur van het ministerie van Volksgezondheid kreeg.

De shagindustrie liet zelfs een onderzoek instellen naar de 'onveraccijnsde handel in rookwaren'. Het vertrouwelijke rapport van een recherchebureau in Schiedam werd aan politici toegestuurd. Bij het onderzoek bleek de onderzoekers dat zij in cafés met gemak grote partijen gesmokkelde sigaretten konden kopen.

,,Desgewenst was men zelfs in staat een container te leveren.'' De eindconclusie van het rapport was dat niet kon worden vastgesteld hoe omvangrijk de Nederlandse zwarte handel in tabak was. Maar: ,,Gelet op de snelheid van leveren is het voor smokkelaars kennelijk eenvoudig om onveraccijnsde sigaretten te smokkelen.''

Niettemin lijkt de Nederlandse illegale handel in sigaretten niet erg omvangrijk, hoewel kleine percentages door de hoge belastingsdruk toch grote bedragen vertegenwoordigen. Uit een recente peiling, uitgevoerd in opdracht van de stichting volksgezondheid en roken 'Defacto' blijkt dat gemiddeld twee procent van de sigarettenconsumptie in Nederland zwart is: 607 miljoen sigaretten in 2000. Dat betekende voor de staat een inkomstenderving van 90 miljoen euro.

Bron: Trouw