Ieder kent zijn rol en verdedigt en kijkt meestal niet verder dan dat

Rawls maakte in 1971 furore met zijn A theory of justice (1, 2, 3, 4). Daarin beschouwt hij die samenleving het rechtvaardigst die de zwakken het best beschermt. En dat is wat anders dan het uitdragen van een publieke moraal of het voeren van een debat over normen en waarden. Die moet iedereen vooral voor zichzelf definiëren, vond Rawls. Hoe pluralistischer de samenleving, hoe beter. Het gaat erom dat iedereen gelijke kansen heeft; dat de minstbedeelden zo behandeld worden als je zelf behandeld zou willen worden als je zelf minstbedeelde was.

Rawls werk inspireert velen tot op de dag van vandaag. Maar de praktijk is weerbarstiger. Iedereen kent nu eenmaal zijn rol: industrieel, politicus, loonslaaf, vakbondsman, gepensioneerde, boer. Probeer maar eens níet vanuit het eigenbelang te denken. De Amerikaanse minister Donald Evans lukte het bijvoorbeeld niet toen hij deze week pleitte voor het op termijn vrijmaken van de handel in industrieproducten. De ontwikkelingslanden zullen niet blij zijn met dat voorstel, want zij hebben vooral belang bij een vrije handel in agrarische producten – en die liet Evans nadrukkelijk buiten beschouwing. Europa doet het op dat vlak al geen haar beter. De Europese Unie zit te zeer verstrikt in de onderhandelingen over de uitbreiding van de EU om zich een royale houding te kunnen permitteren jegens die ver-weg-arme-landen.

En wiens belangen jagen de Britse brandweerlieden, de Franse transporteurs en ambtenaren, en Nederlands NS-personeel na die dezer dagen dreigen met acties of ze al volop aan het voeren zijn? Toch vooral het behoud van of het verbeteren van de eigen inkomenspositie. Ook de sociale partners hebben de afgelopen weken de poot zodanig stijf gehouden dat een voor een stabiel klimaat zorgend meerjarenakkoord van de baan is. De verhoudingen tussen overheid, werkgevers en werknemers zijn op een dieptepunt beland nu ze zelfs na het sluiten van een éénjarenakkoord eindeloos blijven morren over ‘smetten’ op dat ‘tegenvallende’ akkoord waarvoor het ‘moeizaam en beroerd’ onderhandelen was. Dag poldermodel.

Wiens belang dient een krant als het de bekentenis van Volkert van der G. over het beramen van de moord op Pim Fortuyn publiceert op een moment dat de nabestaanden nog niet zijn ingelicht? Aan wie denken de Spaanse en Portugese autoriteiten als ze de slepers van een lekkende olietanker die toegang vragen tot hun havens, de zee opsturen? Welk belang is gediend bij de ontvangst van president Nazarbayev van Kazachstan (bepaald geen democratie, en dat is een understatement) door koningin Beatrix en premier Balkenende.

Aan wiens belang denkt een ziekenhuis in Utrecht als het ouders inzage weigert in een onderzoek naar de fataal afgelopen hartoperatie van hun baby? Er moest een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur aan te pas komen voor dat het rapport van de gezondheidsinspectie openbaar werd gemaakt en het verwijtbaar handelen van cardiologen aan het licht kwam. Een van de chirurgen heeft er zelfs even voor vastgezeten.

Heeft het NICAM, de organisatie van de audio-visuele branche, vooral het belang van televisie- en filmkijkende kinderen bij het maken van de Kijkwijzer? Ouders en een meerderheid van de Tweede Kamer hebben daar niks geen vertrouwen in; ze oordeelden deze week dat er een media-expertisecentrum nodig is om kinderen tegen geweld en anderszins onverantwoorde beelden op de buis of het witte doek te beschermen. Die kijkwijzer is veel te milde vorm van zelfregulering, luidt de mening van een Kamermeerderheid.

Maar hoe betrouwbaar is een Kamermeerderheid nog in de aanloop naar de verkiezingen? Behartigen partijen nog wel het algemeen belang in de jacht op de kiezersgunst? Hoe weten we of de Halsema’s, Bossen, Marijnissens en Zalms van deze wereld niet vooral zichzelf aan het profileren zijn met uitspraken die ze dezer dagen doen? Want kijk maar eens wat je kan gebeuren als je niet verschrikkelijk de blits maakt als aanvoerder van de kandidatenlijst. Dat ervoer LN-lijsttrekker Fred Teeven aan den lijve toen hij plotseling werd geconfronteerd door een partijbestuur dat onverhoeds Emile - Tsjakka! - Ratelband naar voren schoof. De kans dat hij het uiteindelijk wordt mag dan miniem zijn, maar de schade is alweer aangericht: het aanzien van de politiek heeft er een deuk bij en dat is nooit bevorderlijk voor de betrokkenheid van burgers. Alsof dat aanzien nog niet genoeg geblutst was door het immer voortgaande gekrakeel binnen de LPF, waarvan nu weer een paar partijleden het bestuur hebben laten afserveren door de rechter.

Eigenbelang versus algemeen belang was ook onderwerp van discussie in de Eerste Kamer. Daar werd een debat gevoerd dat eigenlijk in de Tweede Kamer thuishoort, namelijk over de status van het demissionaire kabinet. Een grote minderheid vindt dat Balkenende te veel doorregeert alsof hij níet allang zijn ontslag had aangeboden aan de koningin. Eigenbelang!, vindt de oppositie in de Senaat, die Jan-Peter wil krachtig zijn stempel op het beleid drukken, zo zijn statuur vergroten en makkelijker die verkiezingshobbel even nemen. Landsbelang!, repliceerde Balkenende – en hij kan doorgaan met wat hij wil, want een motie die opriep tot grotere terughoudendheid van het kabinet haalde het niet.

Ria Kraa is redacteur bij het Friesch Dagblad
Bron: Friesch Dagblad