De landen in Centraal-Europa - net toegetreden tot de EU - hebben nog steeds moeite met openbaarheid van bestuur.

Onder het communisme was het simpel: openbaarheid bestond niet. De meest dagelijkse informatie was soms geheim. Zo waren op de kaart van Moskou bewust hele stadsdelen verkeerd geplaatst. Het fotograferen van spoorwegen, bruggen en andere infrastructurele werken werd als spionage gezien. Ambtenaren hoefden nooit een besluit toe te lichten of in het openbaar verantwoording af te leggen.

Na de omwentelingen van 1989 veranderde daar weinig aan. In 1996 bekritiseerde NAVO-secretaris-generaal Javier Solana Tsjechië nog, omdat het te veel informatie achterhield. Aan de andere kant was volgens Solana vaak onduidelijk wie het recht had geheime documenten in te zien, en bestond daardoor het risico dat informatie in verkeerde handen zou vallen.

Om aan de kritiek tegemoet te komen kwam Praag eind jaren negentig met een nieuwe wet, waarin pakweg 250 onderwerpen werden genoemd - van 'telecommunicatieplannen' tot 'computernetwerken van electriciteitsbedrijven' - die onder de geheimhoudingswet vielen.

Alleen bleek de lijst zo breed, dat hij aan bestuurlijke openheid weinig bijdroeg. Zo deed de minister van Landbouw met succes een beroep op geheimhouding, toen een krant hem vroeg hoe zijn ministerie aan bepaalde fondsen kwam. En de minister van Industrie weigerde een rapport vrij te geven over de gevolgen van de uitzendingen van Radio Free Europe (gevestigd in Praag) voor de handel met Irak en de VS.

Aanbesteding

In de nieuwe wet bepalen overheidsorganisaties zelf welke informatie geheim moet blijven. Volgens critici is de kans groot dat het aantal 'geheime' onderwerpen daardoor alleen maar groeit. Zo kan een gemeente straks weigeren informatie te geven over de aanbesteding van bouwprojecten.

Tsjechië staat hierin niet alleen, zegt de juriste Helena Svatosova, die de Tsjechische wet analyseerde voor de internationale anti-corruptieorganisatie Transparancy International. Slowakije heeft een soortgelijke wet in de maak. In Hongarije werd in 1999 een wet van kracht die volgens de Hongaarse Helsinki-Organisatie grote mankementen vertoont. Een Roemeens wetsvoorstel werd in 2001 door het constitutionele hof naar de prullenbak verwezen.

Volgens de Tsjechische regering lijkt de nieuwe wet op soortgelijke wetten in andere Europese landen. Maar volgens Svatosova gaat dat niet op. In West-Europa staat bestuurlijke openheid al decennialang ter discussie en wordt daar dan ook heel anders mee omgegaan.

Attila Péterfalvi, de Hongaarse ombudsman voor gegevensbescherming, erkent dat er spanning bestaat tussen het recht op informatie en de bescherming van gegevens. Hongarije heeft de meest vergaande wet ter bescherming van persoonsgegevens in Europa. Ook die botst regelmatig met het belang van openbaarheid van bestuur.

Dankbaarheidsgeld

Zo zijn in Hongarije de salarissen van directeuren van overheidsorganisaties als de nationale televisie en van grote staatsbedrijven geheim. ,,Toen ik in 1990 in de VS was, begreep men daar niet waarom wij zoveel nadruk op databescherming leggen'', zegt Péterfalvi. Hij verklaart het uit het communistische verleden, toen de staat zijn burgers stelselmatig bespioneerde.

Hoe begrijpelijk dat argument op zich ook is, critici menen dat de Hongaarse wet de bescherming van illegale praktijken en corruptie in de hand werkt. Zo moest onlangs een website worden gesloten die een overzicht gaf van het 'dankbaarheidsgeld' (een soort smeergeld voor artsen) dat gynaecologen voor hun diensten verwachtten. Toch is het aannemen van dankbaarheidsgeld illegaal.

Journalisten die zouden publiceren hoe hoog het salaris van de tv-directeur is, lopen het risico van gevangenisstraf. ,,Tot nu toe heeft de officier van justitie dergelijke zaken altijd geseponeerd'', zegt Péterfalvi, ,, Maar een journalist die illegaal verkregen informatie publiceert, is in principe strafbaar. Een onderzoeksjournalist staat altijd met één been in de gevangenis.''

Door Runa Hellinga, correspondente in Boedapest.
Bron: ND