Hoewel de commissie-Duivesteijn diepgaand onderzoek verricht naar de oorzaken van de enorme kostenoverschrijdingen bij de grote infrastructurele projecten, is op voorhand al vast te stellen dat een gebrekkige informatieverstrekking van de overheid het grootste manco is.

Er is derhalve veel voor te zeggen dat ook de burger door middel van een beroep op een goedwerkende Wet openbaarheid van bestuur ( WOB ) de overheid kan verplichten tot het verstrekken van relevante informatie.

Wat bij de invoering van de WOB in 1991 al kon worden vastgesteld, doet zich heden ten dage in steeds sterkere mate voor. Deze wet draagt geenszins bij tot een transparantere overheid die gemakkelijk inzage verschaft in relevante en vaak ook politiekgevoelige documenten; waarmee het belang van de samenleving in zijn geheel zou kunnen worden gediend.

De WOB is niet anders te karakteriseren dan een juridisch misbaksel, dat slechts de overheid rechtsmiddelen verschaft om burgers, die zich toeleggen op waarheidsvinding, te kunnen frustreren.

In alle lagen van de overheid worden burgers op een behendige wijze misleid door het manipuleren met informatie. Het is hoog tijd dat deze wet wordt vervangen door een beter alternatief, opdat het vertrouwen van de burger in de overheid kan worden hersteld. De overheid kan zich nu nog immer beroepen op een aantal artikelen in de wet die ook door de bestuursrechter en de Raad van State veelal niet worden gepasseerd om belanghebbenden van relevante informatie te kunnen voorzien. 'Terecht doet verweerder (de overheid) een beroep op de uitzonderingsbepalingen van de wet om geen inzage te verschaffen in het document', is vaak als motivering in het vonnis te lezen.

De Wet openbaarheid van bestuur bepaalt in artikel 10 tweede lid aanhef: het verstrekken van informatie ingevolge deze wet blijft eveneens achterwege voorzover het belang daarvan niet opweegt tegen de volgende belangen: 'Sub b: de economische of financiële belangen van de Staat, de andere publiekrechtelijke lichamen of de in artikel 1a, onder c en d, bedoelde bestuursorganen. (...) Sub g: Het voorkomen van onevenredige bevoordeling of benadeling van bij de aangelegenheid betrokken natuurlijke personen of rechtspersonen dan wel van derden.'

In artikel 11 eerste lid staat: 'In geval van een verzoek om informatie uit documenten, opgesteld ten behoeve van intern beraad, wordt geen informatie verstrekt over daarin opgenomen persoonlijke beleidsopvattingen.'

Deze wet is er om de burgers dom te houden, zodat ambtenaren en bestuurders hun gang kunnen gaan. Zit je als overheid met politiekgevoelige informatie? Huur een advocatenkantoor of andere externe adviseur in om een adviesrapport te schrijven met daarin de bevindingen van ambtenaren. Dit document behoeft niet openbaar te worden gemaakt ter voorkoming van schade aan derden. Zodra het gaat om politiekgevoelige informatie - en dat betreft nogal wat documenten - nemen overheidsdienaren hun toevlucht tot het strategisch gebruik van vorengenoemde artikelen in de wet.

Ambtenaren en bestuurders zijn vooral doende om, op kosten van de gemeenschap, hun eigen werkgelegenheid te creëren. In het kader van het algemeen belang worden allerhande grote en kleine projecten bedacht, waarvan de noodzaak onvoldoende is aangetoond en waaraan vooraf geen beperkend budget wordt opgelegd noch de kosten adequaat worden begroot. Voorbeelden daarvan zijn de zogenaamde stedelijke vernieuwing en de inmiddels genoegzaam bekende infrastructurele werken

De verplichting tot het verstrekken van relevante informatie door overheden kan er toe leiden dat ambtenaren en politici ook in strafrechtelijke zin verantwoordelijk kunnen worden gemaakt voor hun financiële miskleunen. Zowel de overheid als de burgers van dit land worden daar uiteindelijk beter van.

De aanlegkosten van de Betuwelijn zijn in veertien jaar gestegen van 1,1 naar 4,7 miljard euro en die van de hsl-lijn van Amsterdam naar Brussel zijn van 3,4 naar 6,7 miljard gestegen.

In Den Haag is een één kilometer lange tramtunnel aanbesteed voor een bedrag van 127 miljoen euro, maar de uiteindelijke kosten zullen het bedrag van 235 miljoen zeker gaan overschrijden. In Amsterdam-West is een containerterminal gebouwd van 135 miljoen euro, waarin nog steeds geen container is verplaatst.

Deze niet geringe kostenoverschrijdingen en misinvesteringen hadden kunnen worden voorkomen, indien de zo 'vertrouwelijke' informatie aan de Tweede Kamer dan wel de gemeenteraden van Den Haag en Amsterdam was verstrekt. Maar de Tweede Kamer en gemeenteraden kan eveneens een verwijt worden gemaakt, omdat zij hun controlerende taak onvoldoende hebben vervuld. Er is derhalve veel gewonnen indien ook de burgers, met name journalisten, wetenschappelijk onderzoekers en belanghebbenden, met een beroep op de WOB toegang kunnen krijgen tot overheidsdocumenten om de muur van beslotenheid van de overheid te doen slechten.

'Meedoen, meer werk, minder regels' is het motto waarmee dit kabinet van start ging. Daar past een transparantere overheid bij, die de burgers medeverantwoordelijk maakt en laat participeren in de controle. Alle overheidsdocumenten moeten openbaar worden gemaakt, tenzij het echt niet anders kan, zoals bijvoorbeeld wanneer de veiligheid van de Staat der Nederlanden in het geding is. Dat is en moet de strekking van de wet zijn.

Door Ir Leo Q. Onderwater, architect
Bron: FD