Dat is zeer opmerkelijk. Het waren de Rechtbank Amsterdam en diezelfde Raad die in 1996 inspectiegegevens voor het eerst openbaar maakten.

Sindsdien zijn reeksen inspectiegegevens openbaar geworden; keer op keer is de jurisprudentie bevestigd en zelfs opgerekt. De eerste zaken betroffen het publieke domein. De onderwijsinspectie [Schoolprestaties, Trouw 1996] en de gezondheidsinspectie [Eemlandziekenhuis, Zembla 1996]; later werd dit opgerekt naar het private domein: Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen [Slaagcijfers Autorijscholen, Kassa 2003].

Acht jaar lang werden reeksen inspectiegegevens openbaar, waarbij opvalt dat de ministeries die de inspecties aansturen sinds de Kabinetten Balkenende, ondanks de bestaande jurisprudentie, massiever pogen te weigeren, en dat wordt nu, eerst door de Amsterdamse Rechtbank, en nu dus ook door de Raad van State gehonoreerd.

In de 2 door de Raad uitgesproken blokkades gaat het om een zaak van Trouw waarin gegevens van de Voedsel en Warenautoriteit betreffende foodbedrijven opgevraagd worden; en een zaak van het Algemeen Dagblad waarin gegevens van de gezondheidsinspectie betreffende ziekenhuisinfecties opgevraagd worden.

De uitspraken zelf

Zeer merkwaardig en bedenkelijk is de inrichting van de uitspraken, zeker omdat de Raad zich ten volle bewust geweest moet zijn van de mogelijk betekenis van deze grensverlegging. Twee aspecten:

Allereerst de argumenten op grond waarvan toegang geweigerd wordt. De Raad van State ziet een onevenredig nadeel voor partijen die op basis van de inspectiegegevens als zwak of erger uit de bus komen. Dit is zeer, zeer merkwaardig. Tot 1996 was dit veronderstelde onevenredige nadeel altijd het weigerargument. In die uitspraken van 1996, en dat is daarna meermaals bevestigd, is nu juist gezegd dat zwakkere partijen ‘recht hebben op nadeel’. Bijkomend werd overwogen dat inspecties er niet primair zijn voor die partijen maar waken voor/namens de consumenten.

Een tweede argument in beide zaken is dat de opgevraagde gegevens ‘ruw’, ‘ongecontroleerd’ of ‘vertekenend’ zijn. Al dit soort argumenten zijn in de zaken uit 1996 en daarna steeds terzijde geschoven door rechters en de Raad van State, nu wordt het als weigerargument gehanteerd.

Op de tweede plaats gaat het om de motivering van de uitspraak.

Normaal besteed de Raad van State in haar uitspraken bij haar overwegingen aandacht aan:
1 – de onderliggende rechtbank uitspraak
2 – andere uitspraken en vaste jurisprudentie inzake hetzelfde of verwante onderwerpen
3 – gegroeide [verstrekkings]praktijken
4 – het namens eiser ingebrachte [voor zover relevant]
5 – het namens verweerder ingebrachte [voor zover relevant]

In beide voorliggende uitspraken wordt dit met geen letter gedaan [ze zijn dan ook ongewoon kort]. Dit stelt in bestuursrechttermen zware zorgvuldigheids- en motiveringsgebreken. Een zo marginaal gemotiveerd vonnis, zeker als het de ijkpaaltjes beoogd opnieuw te plaatsen, is ongehoord en getuigt van onvoldoende respect voor de eisende partijen.

Duiding

1 - Precedentwerking

Nog niet goed te overzien is hoe groot de precedentwerking van deze 2 uitspraken wordt. Ze zijn op zich niet aanvechtbaar, ook niet via een verzetsprocedure of via het Europese Hof. In komende zaken zal het belachelijk marginale motiveren in die 2 nieuwe uitspraken aangevallen moeten worden.

Inmiddels heeft de Voedsel en Warenautoriteit in een lopende zaak van 7000 eisers waaronder Milieudefensie, Natuur en Milieu en Goede Waar & Co al wel fijntjes laten weten dat het ietsje langer duurt want ze willen deze nieuwe uitspraken meenemen. Te vrezen valt dat dit een eufemisme is voor: weigeren te verstrekken. In deze zaak gaat het om residuen in voedsel.

2 – De regenten van Balkenende

Echt uit de lucht vallen doet het vonnis, gelet op de manier waarop ministers onder Balkenende begonnen te weigeren inspectiegegevens te verstrekken, overigens niet. De rechten van de burger worden met de mond beleden door dit Kabinet, maar de praktijk staat daar haaks op, en dat is breder dan het terrein van de openbaarheid van bestuur alleen.

3 – De Spagaat van Balkenende

Merkwaardig genoeg is er geen Kabinet als dat van Balkenende [I + II], misschien afgezien van het Kabinet Biesheuvel [dat de Wob invoerde], dat zo manifest stelt dat de burger, en dan vooral in de vorm van zorgconsument, voedselconsument, onderwijsconsument zelf op basis van feiten moet kiezen welke zorgverzekeraar, welk ziekenhuis, enz gekozen moet worden. Namens de minister van volksgezondheid is zelfs letterlijk gezegd dat de gegevens inzake ziekenhuisinfecties om die reden openbaar moeten worden. Toch laat de minister de landsadvocaat in de Raad van State tegen openbaarheid pleiten. Dit Kabinet orchestreert daarmee een zeer merkwaardige spagaat waarin de politieke en public relations werkelijkheid een totaal andere wordt dan de juridische.

4 – De onafhankelijke rechtspraak

Uiteraard is rechtspraak niet wereldvreemd. Ze volgt op enige afstand maatschappelijke en politieke ontwikkelingen. Dat nu zo razendsnel de wensen van Balkenende gevolgd althans feitelijk gehonoreerd worden is bedenkelijk en onverklaarbaar [wat ook weer bedenkelijk is]. Speculeren en verder analyseren zijn eigenlijk niet mogelijk gelet op het uiterst marginale karakter van de uitspraken. Het zal dus vooral van komende zaken afhangen of hier echt een trendwende is ingezet of dat er nog iets te repareren valt.

Kamerleden:

Daar waar juridische en politieke werkelijkheid zover uiteen gaan lopen als door deze 2 uitspraken geldt dat ingegrepen moet worden; en wel door de Kamer.

Het kan niet zo zijn dat ministers en hoofdinspecteurs hun mond vol hebben van keuzevrijheden voor mondige burgers, daar waar deze burgers vervolgens de toegang tot gegevens om die keuze op te baseren onthouden wordt.

Saillant detail.

In het Verenigd Koninkrijk is pas zeer onlangs, op 1 januari 2005, de Freedom of Information Act in werking getreden. Daarvoor stonden residue-gegevens zoals hiervoor genoemd al op de site van het inspectie-orgaan; en sindsdien worden letterlijk stapels inspectierapporten aldaar openbaar; tientallen tot honderden per dag! Niet alleen in het buitenlandbeleid blijkt de EU geen eenheid te zijn.

Tweede aanval?

Ja er was een eerste: De inwerkingtreding van de Wet bescherming persoonsgegevens september 2001. Deze leverde om technische redenen een nieuwe zg. absolute weigergrond [Wob art. 10.2.d]. Dat zou op zich geen punt zijn ware het niet dat dit in de -nog niet aangevochten- visie van het ministerie van Justitie betekent dat alles inzake strafdossiers, waaronder ook die voortkomend uit Rijksrecherche-zaken, absoluut en permanent geweigerd mag worden.
Deze visie wordt bestreden door het College Bescherming Persoonsgegevens. Zij zien net als voor september 2001 strafdossiers als documenten die slechts onder de relatieve weigergronden kunnen vallen waardor er na afronding van een zaak, net zoals de Wob dat beoogd, controle achteraf mogelijk kan zijn.

Vindplaatsen

De AD zaak RvS 200401820/1/H3 – uitgesproken 1 december 2004
De Trouw zaak RvS 200401759/1/H3 – uitgesproken 8 december 2004