Op Prinsjesdag presenteert het kabinet zijn voornemens voor het komend jaar. Het zal daarin ongetwijfeld opnieuw indringende woorden wijden aan het belang van een blijvende dialoog met de samenleving. Dit kabinet wil immers het kabinet van de dialoog zijn. De regering begon vlak na haar aantreden gesprekken met de samenleving. In het beleidsprogramma Samen werken, samen leven van het kabinet, kwam het woord dialoog 43 keer voor.

Nu is er over de 100 dagen-dialoog veel onaardigs geschreven. De honderd dagen zouden het parlement tijdelijk buitenspel zetten en tot weinig meer hebben geleid dan een regeerakkoord met plaatjes. Er bestaat echter ook waardering voor de nieuwe aanpak. Voor het eerst in de geschiedenis ging een kabinet bij zijn aantreden een breed gesprek aan met de samenleving. In een tijdsgewricht waarin de politiek wordt verweten met de rug naar de samenleving te staan, was deze benadering zinvol en nodig.

Er zat echter één belangrijke weeffout in het proces. De leden van het kabinet hebben honderden bezoeken afgelegd en met duizenden mensen gesproken. Het internetdebat op www.samenwerkenaannederland.nl leverde 6.500 bijdragen op. Natuurlijk leidden deze gesprekken tot veel open deuren en uiterst persoonlijke ontboezemingen, maar de ervaring met interactieve processen leert dat in een dialoog van een dergelijke omvang er minimaal enkele honderden voorstellen zijn ingebracht welke bruikbaar zijn, waarvan een aantal met een grensverleggend potentieel. En dáár is het fout gegaan. Het convergentieproces om van ruim tienduizend opmerkingen en suggesties naar honderd kansrijke ideeën te komen, is volstrekt duister, ondoorzichtig en slordig verlopen. Het moest ook in grote haast en is in strijd met één van de basisprincipes die bij consultatie gelden. Een overheid die een dialoog aangaat, dient aan het eind te beargumenteren wat wel en wat niet gebruikt wordt en waarom.

In de Tweede Kamer stelde GroenLinks-fractieleider Femke Halsema dit ook aan de orde. Wij denken dat bij een nieuwe bestuursstijl en een dialoog openbaarheid hoort. Burgers die al die ideeën hebben aangeleverd, willen natuurlijk ook weten waarom er niets met hun plannen wordt gedaan. Wij willen kunnen beoordelen of er evenwichtig wordt geïnvesteerd en of de juiste beleidskeuzes worden gemaakt. Mijn vraag aan de premier is een simpele: namelijk of hij de groslijst van ideeën en plannen publiek wil maken zodat de Kamer kan beoordelen of de regering wijs handelt. Ze werd daarin bijgevallen door Alexander Pechtold (D66): Het is openbare informatie die hij niet alleen van ambtenaren, maar ook van burgers heeft gekregen. Wil de premier toezeggen dat hij de Kamer het totaal aan voorstellen presenteert?

Premier Balkenende reageerde terughoudend: Een toezegging in deze vorm kan ik niet doen. Wij krijgen impulsen via ontmoetingen en werkbezoeken. Wij krijgen impulsen dankzij berichten die ons via onze website bereiken en via brieven. Om voorstel voor voorstel op schrift te gaan stellen en daarbij uit te leggen wat er exact mee is gebeurd, gaat te ver. In reactie hierop vroeg Rutte (VVD) om tenminste over de 137 projecten die bij het kabinet ter besluitvorming op tafel lagen, de argumentatie te ontvangen. Premier Balkenende hield echter voet bij stuk: De Kamer krijgt in het beleidsprogramma een verslag van de resultaten van de dialoog, waarna wij hierover met de Kamer zullen debatteren.

Iedereen heeft kunnen lezen hoe het is afgelopen. In het Beleidsprogramma zijn drie concrete voorbeelden gegeven van de doorwerking van de dialoog: een meldpunt voor gestolen fietsen om de doelstelling van 100.000 minder gestolen fietsen te realiseren; de maatschappelijke stage benutten om jongeren in te zetten als buddys voor inburgering en meer ruimte om via de bijzondere bijstand te zorgen dat er in ieder gezin met schoolgaande kinderen een pc beschikbaar is. Daarnaast zijn er ongeveer vijftig citaten en tekstballonnen opgenomen die afkomstig zijn uit de dialoog, zonder dat ze tot zichtbare beleidsgevolgen hebben geleid.
Tijdens het debat over het Beleidsprogramma spraken Agnes Kant (SP) en de fractievoorzitters Pieter van Geel (CDA), Jacques Tichelaar (PvdA) en Arie Slob (CU) over de dialoog, en kwam Bas an der Vlies nog (SGP) expliciet terug op de selectie: Welk filter is er gebruikt en hoe en waar wordt het terzijde gelegde verantwoord?

Er kwam geen antwoord op.

Het leidt alles bij elkaar tot een merkwaardige situatie. Een regering die een dialoog organiseert met het volk en vervolgens de volksvertegenwoordiging weigert inzicht te geven in de resultaten hiervan.
Indien het dit kabinet werkelijk ernst is met haar voornemens om een blijvende dialoog met de samenleving te organiseren, dan zal er iets moeten veranderen. Burgers hebben heel goed door of hun inbreng serieus wordt genomen, of dat het vooral een kunstje is van politici om zich modern en open te profileren. De afgelopen tien jaar zijn vele lessen geleerd met interactieve processen en dialoogvormen. Sommige projecten hebben geleid tot nieuwe ideeën en doorbraken in langlopende dossiers. Andere processen mobiliseerden vooral het chagrijn.

De manier waarop je een dialoog organiseert en de intentie waarmee je het doet zijn in belangrijke mate bepalend voor het resultaat. Sleutelwoorden zijn aandacht voor probleempercepties, ideeën en het selectieproces.

Misschien is het belangrijkste wel de bereidheid van bestuurders om te participeren in de dialoog, om de uitkomsten serieus te nemen, parels te herkennen en te honoreren, of beargumenteerd af te wijken van andere plannen. Indien dit kabinet haar blijvende dialoog niet beter organiseert, dan zal het over vier jaar kunnen worden bijgezet op de akker van voorbijgegane trends in het openbaar bestuur, ergens in de buurt van reinventing government, kwaliteit en de lerende organisatie.

De ervaringen illustreren overigens ook dat het buitengewoon lastig en arbeidsintensief is om uit een dergelijke grootschalige dialoog het kaf van het koren te scheiden en recht te doen aan al die verschillende intenties en voorstellen. Wat moet je met tienduizend bijdragen, waarvan een belangrijk deel bestaat uit algemene beleidsopvattingen of juist persoonlijke ervaringen en hartenkreten? Hoe selecteer en weeg je de ideeën?

Deze complexiteit ontslaat het kabinet echter niet van de plicht om zorgvuldiger om te gaan met de oogst en de inzenders dan tot dusver gebeurd is.

Bij het ministerie van Algemene Zaken is een WOB-verzoek (Wet Openbaarheid van Bestuur) ingediend over de oogst van de 100 dagen-dialoog. In een brief van 30 augustus werd dit verzoek afgewezen, met een beroep op de eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer van de deelnemers aan de dialoog en het feit dat de verslagen van bijeenkomsten zijn opgesteld ten behoeve van intern beraad. Of deze benadering voor de bestuursrechter stand zal houden, valt nog maar te bezien. Het leidt dan wel tot een staatsrechtelijk vreemde situatie: een burger die informatie ontvangt, welke aan het parlement onthouden wordt. Het zou het kabinet dan ook sieren indien het op Prinsjesdag eerst de Kamer informeert over de resultaten van de dialoog.
De oude Grieken wisten het al: Een idee is een kind in de wereld zonder bescherming. De dialoog is het kind van dit kabinet. Dan moet het kabinet zich ook als goede ouders gedragen: niet doodknuffelen, maar zeker niet verwaarlozen. Ruimte geven en richting geven. Koesteren en cultiveren. Een blijvende dialoog verdient veel oprechte aandacht.

Het convergentieproces is volstrekt duister, ondoorzichtig en slordig verlopen