Medewerkers van een ministerie die inbreken bij een persorgaan. Ongehoord, computervredebreuk en een inbreuk op de persvrijheid. Allemaal waar, maar langs de kern. Overal worden wetten overtreden, ook door ambtenaren. Overal worden vrijheden aangetast, zeker ook in Nederland.

Wat opvalt aan deze zaak is dat het ministerie van Sociale Zaken de ruim 300 inbraken bij de GPD meer dan gedoogde. Er gingen geen alarmbellen rinkelen. Niemand maakte er een einde aan, deed aangifte of bood de GPD excuus aan. Sterker nog: de uit diefstal afkomstige kennis werd actief gebruikt om het communicatiebeleid te verbeteren én – nog erger – om de manier waarop de GPD zou gaan rapporteren over ontslagrecht te beïnvloeden.

Deze zaak staat niet op zich. Enkele maanden geleden greep minister Donner zelf onrechtmatig in. Hij liet een Kamerverslag op meerdere plaatsen inhoudelijk ‘aanpassen’. Ook hier ging het over het ontslagrecht.

Er is meer. Er is binnen de overheid een cultuur van controle op externe communicatie aan het ontstaan. Een cultuur van duistern is. Al onder Paars II begon zich die regenteske bestuurscultuur af te tekenen. Onder de Balkenende-kabinetten is dat versterkt doorgezet.

Openbaarheid van bestuur wordt door de regering zelfs al niet meer genoemd als kerndoel.

De behoefte aan geheimhouding, ook los van 11 september-trauma’s, trauma’s, neemt toe. Evenals de behoefte aan het controleren – althans muilkorven en instrumentaliseren – van de pers. Kamervragen worden steeds trager en slechter beantwoord.

Onder Paars II werd onder regie van de Rijksvoorlichtingsdienst een plan opgesteld om eenduidiger en gecontroleerder naar de pers te gaan communiceren. Omdat de controledrift onder Balkenende verder toenam, kwam er direct onder het kabinet, daarmee de RVD passerend, een taskforce met een viertal formatieplaatsen onder leiding van de deels daartoe vrijgestelde woordvoerder van de minister van Volksgezondheid. Door dit soort acties, maar ook door het SGberaad en door directeuren communicatie en ministeriële woordvoerders, worden reeksen perscontrole- instrumenten ontwikkeld.

Strakke regie over externe communicatie; ambtelijk, bestuurlijk en politiek spinnen; uitlokken van geleide berichtgeving; geregisseerd lekken; fake proefballonnen oplaten; debunken van proefballonnen die minder goed vliegen; selectief pers benaderen in beleidsvoorbereidende fases. Pro-actieve voorlichting worden veel van deze technieken eufemistisch genoemd.

Controleren en manipuleren van pers en parlement vormt een groeimarkt. Het hoort bij de regenteskere cultuur die met rappe schreden openbaarheid van bestuur, integere voorlichting en een normale relatie met de pers aantast.

De waakhonden bij uitstek, pers en parlement, laten het zich in hoge mate aanleunen, hebben het niet door, of hebben boter op hun hoofd. Doorgaans hebben ze amper aandacht voor de manieren waarop ze gebruikt en misleid worden.

Als minister Donner opzichtig een Kamerverslag aanpast, kijkt op één Kamerlid na het hele parlement de andere kant op. Als journalisten iets toegestopt krijgen, vragen de meesten zich niet af in welk spel ze gebruikt worden.

Nieuws is nieuws, nietwaar?

Deze controledrift bij overheden vormt de setting waarin ambtenaren die gaan inbreken, niet tegen de lamp lopen. Die cultuur is zo sterk dat die twee ambtenaren zich bijna kunnen verweren op basis van voorwaardelijke uitlokking. Vooral ook omdat hun vangst ijverig gebruikt werd binnen het ministerie van Sociale Zaken.

Hoe diep die nieuwe cultuur zal gaan ingrijpen is ongewis. Privacy wijkt. Openbaarheid van bestuur staat ernstig onder druk. De bereidheid om pers en parlement te antwoorden neemt rap af. Het manipuleren en ringeloren van de pers wordt erger en erger. De overheid gaat zich steeds meer als eigenaar van de samenleving gedragen.

Ze ziet informatie en documenten, eigendom van het volk, steeds meer als haar eigendom. De restauratie van de tweede Franse revolutie, de democratiseringsbeweging van de jaren zestig, is in volle gang. Te hopen valt dat de inbraken bij de GPD door democraten, juristen en journalisten aangegrepen worden om ook de cultuur die er aan ten grondslag ligt, ter discussie te stellen.

Er zijn gunstige tekenen. De Kamer heeft deze inbraak op de agenda. Te hopen valt dat ze dit tot de bodem wil uitzoeken. Van belang wordt deze zaak als de Kamer ook de minister tot de orde roept en inwijdt in de beginselen van persvrijheid, democratie en rechtsstaat.

Maar te vrezen valt dat de Kamer het aanpakken van de onderliggende cultuur, de regenteske bestuurstijl met het pro-actieve voorlichten, opnieuw aan haar voorbij zal laten gaan.

Roger Vleugels is juridisch adviseur openbaarheid van bestuur.